Budowa jaskini
Wszystkie korytarze w jaskini mają łączną długość 240 m. Jest więc ona stosunkowo nieduża. Panująca wewnątrz jaskini temperatura wynosi około 8˚C, jest ona zmienna, bo jaskinia nie ma dobrej izolacji. Wilgotność wynosi ponad 95%.
W podłożu znajduje się namulisko, w którym okresowo tworzą się jeziorka. Znaleziono w nim fragmenty szkieletów plejstoceńskich zwierząt: m. in. mamuta, niedźwiedzi jaskiniowych, hieny jaskiniowej, renifera, nosorożca włochatego. W czasach obecnych podziemne sale i korytarze zamieszkują nietoperze, pająki, ślimaki. Spotyka się też kunę.
W Jaskini Raj natrafiono na dawne narzędzia, datowane na 50-60 tysięcy lat. Świadczą one o zamieszkiwaniu jej wnętrz przez człowieka. Z historią pobytu w tym miejscu ludzi można zapoznać się oglądając specjalną ekspozycję. Znalezione wyroby pozwoliły stwierdzić, że dawni mieszkańcy należeli do kultury mustierskiej.
Zwiedzanie
Jaskinię Raj odkryta została w 1963 roku przez przypadek, podczas gdy miejscowi mieszkańcy wydobywali wapień. W 1968 roku jaskinia została uznana za rezerwat przyrody. Niewiele lat później, bo w 1972 roku udostępniono jaskinię dla ruchu turystycznego. Przygotowano trasę turystyczną, zamontowano oświetlenie.
Ekspozycja przedstawia zagadnienia związane z geologią okolicy i zachodzącymi tu zjawiskami krasowymi, zgromadzono tu też znaleziska paleontologiczne. Wejście do jaskini utworzono w 21 metrowej sztolni, która zabezpiecza mikroklimat wnętrza. Trasa rozpoczyna się w Komorze Wstępnej, w której łączą się trzy ciągi korytarzy jaskini. Nacieki znajdujące się w niej zostały częściowo zdewastowane w czasie kiedy jaskinia nie była jeszcze odpowiednio zabezpieczona. Kolejna salą jest Sala Złomisk – największa z komór z wielkimi głazami oderwanymi od stropu i przykryte od nowa naciekami. Szczególną ozdobą sali jest Harfa, czyli kolumna naciekowa o specyficznym kształcie. Dalej trasa wiedzie długim, sztucznym tunelem, aż do Sali Kolumnowej. Jest tu wiele pięknych, okazałych kolumn naciekowych, stalaktytów oraz jeziorek i mis martwicowych z pizolitami – niewielkimi perłami jaskiniowymi. Na wapiennych ścianach dostrzec można liczne skamieniałości koralowców. Trasa turystyczna prowadzi dalej poprzez mostek nad niewielkim jeziorkiem do Sali Stalaktytowej. Jest ona uważana za najpiękniejszą z zakątków, które ogląda się podczas zwiedzania. Znajduje się tu największe nagromadzenie nacieków sięgające nawet 217 stalaktytów na metr kwadratowy. Również dno jest bogato zdobione, a połączone ze sobą formy tworzą ciekawe kształty. Kolejna komora nazywana jest Salą Wysoką. Sięga niemal samej powierzchni. Oglądając liczne nacieki w niewielkich bocznych odnogach turyści kończą zwiedzanie z powrotem w Komorze Wstępnej.
Jaskinia Raj, nazwana na przekór położonej nieopodal Jaskini Piekło, jest jedną z najpopularniejszych jaskiń w Polsce, rocznie odwiedza ją około 90 tysięcy turystów. Często porównywana jest z równie bogatą w szatę naciekową Jaskinią Niedźwiedzią, ale niestety trasa zwiedzania jest w niej dużo krótsza.
