Skąd wzięli się Tatarzy na Podlasiu? Osadnicy tatarscy osiedlali się na Litwie już w 1324 roku. W latach późniejszych walczyli u boku polskich władców – w bitwie pod Grunwaldem, czy też przeciw Szwedom pod Kircholmem. Otrzymywali za to przywileje, tytuły szlacheckie i nadania ziemskie. Za czasów Jana III Sobieskiego po wojnie z Turkami po stronie polskiej, w Kruszynianach osiadło 45 tatarskich rodzin, których potomkowie brali czynny udział w odsieczy Wiednia, insurekcji kościuszkowskiej i wojnach napoleońskich.
Na pierwszy rzut oka wydaje się, iż pochodzący z XVIII wieku meczet w Kruszynianach ma niewiele wspólnego z architekturą islamu. Meczet zbudowano z drewna, na bazie prostokątu. Skromny budynek urozmaicono jedynie dwuwieżową fasadą, boniowaną na narożach i poprzedzoną gankiem. Jedynym motywem, który pozwala się domyślać iż w budynku mogą modlić się muzułmanie, są półksiężyce wieńczące wieżyczki. Do świątyni prowadzą dwa wejścia – frontowe dla mężczyzn i boczne dla kobiet. Wnętrze meczetu jest ozdobione bardzo oszczędnie, ponieważ wyznawcy wychodzą z założenia, iż przesadne dekoracje rozpraszają ich podczas rozmowy z Allahem. Są tu jedynie dywany oraz muhirami – cytaty z koranu zawieszone na ścianach.
Oprócz meczetu, islamskim akcentem w Kruszynianach jest również mizar, czyli miejsce pochówku muzułmanów. Większość nagrobków stanowią skromne, kamienne stele z napisami w języku polskim i rosyjskim. Starsze nagrobki w postaci nieobrobionych głazów, wyryte są pismem arabskim.
Czy wiesz, że będąc w Kruszynianach możesz nie tylko obejrzeć spuściznę religijno - kulturalną Tatarów, ale również wziąć udział w tatarskiej rzeczywistości? Wystarczy zarezerwować pokój gospodarstwie agroturystycznym Tatarska Jurta, które prowadzi Pani Dżenneta Bogdanowicz herbu Niezgoda. Oprócz niezwykłej atmosfery, można zaznać tutaj rozkoszy podniebienia, kosztując dań prawdziwej tatarskiej kuchni. Od 2006 roku odbywa się tutaj Festyn Kultury i Tradycji Tatarów Polskich, gdzie można nauczyć się tatarskich tańców, przyrządzać tradycyjne tatarskie potrawy i strzelać z mongolskiego łuku.
Kruszyniany są dobrym punktem wypadowym na Szlak Tatarski, który dzieli się na Duży i Mały. Szlak Duży ma długość 5 km i biegnie z Kruszynian, przez Nietupę, Świdziałówkę, Nową Talkowszczyznę, Wierzchlesie, Kamionkę Starą i Bohoniki do Sokółki. Szlak Mały ma długość 19 km i wiedzie z Kruszynian przez Józefowo, Królowe Stojło do Waliły Stacji. Przemierzając Szlak Tatarski, możemy odwiedzić wsie nadane tatarom przez Jana III Sobieskiego, a w nich wiele tatarskich zabytków, m. in. meczet w Bohonikach. Podczas wędrówki z pewnością nie umknie naszej uwadze piękno Puszczy Knyszyńskiej.








